سیداحمد خمینی دارای ابعاد شخصیتی زیادی است که البته بسیاری از آنها هنوز ناشناخته مانده است. او گویا بر آن نبود مطرح شود و از این اتفاق سخت گریزان بود. با همة این‏ها این افتخار او را بس که «مشاوری امین» برای پدر و پس از رحلت او پیرو و حامی واقعی جانشینش بود. برای سیداحمد خمینی چه در دوران مبارزات سیاسی علیه حکومت پهلوی، چه در جریان انقلاب و چه در دوران پس از آن، شرایط اجتماعی برای نمایش شخصیتش مناسب نبود و به گفتة فاطمه طباطبایی، همسرش، قبل از انقلاب و در دوران مبارزات حاد و سخت سیاسی، به حکم لزوم اصل مخفی‌کاری و گریز از تیررس خاص دشمن، که معلول خفقان و اختفای حقایق و مستلزم ضرورت حفظ چهره‌های انقلابی بود، اکثر بزرگان و اندیشمندان و سیاسیون انقلابی جبراً در گمنامی و به دور از دیدگان اکثریت و عامة مردم، خاصه دیدگان نامحرم و پلید دشمن و کارگزاران آن می‌زیستند. بعد از سقوط حکومت پهلوی و پیروزی انقلاب، به سبب حضور بی وقفة او در کنار امام و نیز به دلیل آنکه مریدی بود که حقیقتاً ارادة خود را در ارادة مرادش محو ساخته بود، مجالی فراهم نیامد و او نیز بر آن نبود که خود را مطرح سازد و جلوه‌های ناپیدای وجودش را نمایش دهد. جز یاران نزدیک و قدیمی و دیگر بزرگانی که همچو او، خود را در شخصیت حضرت امام محو ساخته بودند، دیگران اعم از دوست و آشنا و خویش و بیگانه مجال آشنایی با عنصر اصلی شخصیت او را نیافتند.(1)
سیداحمد خمینی نه تنها در قامت فرزند امام خمینی بلکه در سال‌های پیش از انقلاب در قامت یک روحانی مبارز، چرخانندة بیت امام و فعال در امور سیاسی و در دوران پس از پیروزی انقلاب در قامت یک عنصر مهم و تأثیرگذار در روند حوادث انقلاب شایستة دیدن است و این مقال بر آن است به برخی از ابعاد شخصیتی وی، ابعادی که تا کنون کمتر بدان پرداخته شده، اشاره گذرایی داشته باشد.
در آثار و منابعی که دربارة سیداحمد نوشته شده او را هفتمین فرزند امام خمینی و آخرین فرزند پسر ایشان به شمار آورده‌اند. پدرش مجتهدی پرآوازه و مادرش که بعدها بانوی انقلاب لقب گرفت از جمله زنانی بود که جلوتر از عصر و زمانة خودش حرکت می‌کرد تا بدانجا که در آن دوران، دورانی که زنان و دختران به سختی اجازة تحصیل داشتند، او به واسطة موقعیت و شرایط خانوادگی‌اش تحصیلات کلاسیک را تا هشتم متوسطه ادامه داد و در کنار آن به زبان‌های عربی و فرانسه نیز تسلط یافت. بعدها هم علوم حوزوی را نزد همسرش، امام خمینی، آموخت. برادر سیداحمد، سید مصطفی خمینی، گرچه به لحاظ سنی حدود پانزده سال بزرگتر از او بود و شرایط زمان اجازه نداد مدت زیادی در کنار سیداحمد باشد اما در دو برهة اصلی_ دوران نوجوانی سیداحمد و دوران جوانی وی _ در روند زندگی و کیش شخصیتی او تأثیرگذار بود و به یقین غنای فکری و شخصیتی سیداحمد مرهون حضورش در چنین خانواده‌ای است.
شاید کمتر کسی بداند که سیداحمد خمینی پیش از آنکه علوم حوزوی را نزد پدر، برادر و دیگر اساتید حوزه علمیه آغاز کند به عنوان یک چهرة ورزشی در قم و حتی فراتر از آن نیز مطرح بود. با آنکه شیطنت‌های دوران کودکی و نوجوانی سبب شده بود بارها دست و پایش بشکند و استخوان‌هایش دوباره جوش بخورد و علی‌القاعده این امر او را در انجام برخی فعالیت‌ها محدود می‌کرد، اما سیداحمد بی‌توجه به این موضوع، ورزش فوتبال را خیلی جدی پی‏گرفت و اگر شرایط اجازه می‌داد می‌رفت تا وارد تیم‌های لیگ برتر ایران شود. کسانی که در آن دوره از زندگی سیداحمد با وی رفاقت داشتند، او را فوتبالیست حرفه‌ای می‌دانند.
گرچه سیداحمد ناگفته‌های زیادی از زندگی‌اش را با خود برد و شرایط اجازه نداد او با فراغ خاطر، خاطرات نهفته در سینه‌اش را به روایت بنشیند و آیندگان را در راه شناخت ابعاد شخصیتی‌اش رهنمون شده در قضاوت آنان نسبت به خود و عملکردش یاری کند، اما همین اندک خاطرات بر جای مانده از وی نیز اگر واکاوی شود در شناخت ابعاد زیادی از شخصیت وی تأثیرگذار خواهد بود.
او خود نیز در خاطراتش به عشق و علاقة وافرش به فوتبال گفته است: «در کلاس سوم عضو تیم فوتبال قم شدم. از همه کوچک‌تر بودم. به فوتبال عشق می‌ورزیدم. کلاس پنجم متوسطه کاپیتان تیم فوتبال قم شدم. در همان حدود یواش یواش مسابقات محلی فوتبال را شروع کردیم. از بس علاقه‌مند به مسابقه بودیم، شب مسابقه در فصل زمستان می‌آمدیم تا صبح کنار پنجره می‌نشستیم و به آسمان خیره می‌شدیم که ببینیم آیا باران می‌آید یا نه؟ اگر باران می‌آمد مثل اینکه کوهی ر روی سرمان هوار می‌کردند که فردا نمی‌توانیم مسابقه بدهیم. از این محله به آن محله راه می‌افتادیم برای مسابقه در رشته‌های فوتبال، والیبال، دو میدانی و امثال این ورزش‌ها و هر وقت می‌بردیم از میزبان کتک می‌خوردیم و گاهی چند دقیقه به پایان بازی فرار می‌کردیم...
من و بعضی از دوستان چون کفش ورزشی نداشتیم و با کفش‌های معمولی هم نمی‌شد بازی کنیم مرتباً گیوه‌های یکی از دوستان‌مان را از او قرض می‌گرفتیم. از بس گیوه‌هایش را قرض کرده بودیم روی گیوه‌هایش نوشته بود ممنوع. هر وقت به او می‌گفتیم گیوه‌هایت را برای بازی به ما قرض بده، فقط با دستش به نوشتة «ممنوع» روی آنها اشاره می‌کرد...»(2)
کاظم رحیمی از فوتبالیست‌های سابق و از دوستان نزدیک سیداحمد دربارة زندگی ورزشی او خاطرات جالبی در ذهن دارد. او که در ورزش فوتبال و مسابقات محلی و باشگاهی همواره همراه و همگام با سیداحمد خمینی توپ می‌زد، ویژگی این بازیکن را چنین برمی‌شمرد: «احمد آقا در فوتبال ویژگی‌های استثنایی داشت یعنی با پای چپ بازی می‌کرد. هر بازیکنی نمی‌تواند با پای چپ بازی کند. بازیکنان چپ پا خیلی کم هستند، به خصوص اینکه اگر چپ پا بود، تکنیک بالایی هم داشت و این تکنیک بالا طوری بود که در پست دفاع چپ، هافبک چپ و فوروارد چپ بازی می‌کرد و از قدرت بدنی خیلی بالایی برخوردار بود...»(3)
سیداحمد خمینی به سرعت پله‌های ترقی را در ورزش فوتبال پیمود و با افزودن چاشنی اخلاق به حرفة خود به عنوان یکی از بازیکنان مطرح فوتبال قم و بعدها تهران مطرح شد. البته در این میان نباید از سختی‌های این مسیر و در کنار آن از ارادة قوی سیداحمد غافل ماند: «در فصل تابستان که به اتفاق خانواده به تهران می‌آمدیم بیشتر اوقات فراغت خودم را در زمین‌های شماره 1 و 2 ورزشگاه شهید شیرودی (امجدیه) و شماره 3 شهباز و استخر شنای ورزشگاه‌های مناطق مختلف سپری می‌کردم و مرتب گوش به زنگ بودم که در کجا تیم ملی فوتبال یا باشگاه‌های تهران تمرین دارند. فوراً خودم را به آنجا می‌رساندم. مواقعی هم که در سایر فصول سال در قم بودیم، با دوستان دیگر پول‌هایمان را جمع می‌کردیم تا کرایه ماشین داشته باشیم و از قم راهی تهران می‌شدیم. کرایه ماشین قم تا تهران سه تومان بود. ولی ما آنقدر با شوفرها چانه می‌زدیم که به 25 ریال راضی بشوند. حتی در سرمای زمستان، روی علاقه‌ای که به ورزش داشتیم از گاراژ ایستگاه ماشین‌های مسافربری قم تا امجدیه را گاهی با دوستان پیاده می‌رفتیم و شب به قم برمی‌گشتیم. بازی تمام تیم‌ها را تعقیب می‌کردیم. تمام بازیکنان تیم‌های باشگاهی و ملی کشورها را می‌شناختیم. کیفیت بازی تیم‌ها و تکنیک‌های فردی و تیمی را حلاجی و با دوستان بحث و گفتگو می‌کردیم...(4) من در زمین‌های خاکی تهرانپارس با آقای علی پروین بازی کرده‌ام ولی چون ناشناخته بودم لابد آنها مرا یادشان نمی‌آید. به تبع شور و شعفی که به ورزش داشتم تمام دوره‌های مجله‌های کیهان ورزشی را دارم و سالانه آنها را صحافی کرده‌ام...»(5)
سیداحمد مدتی بعد به عضویت تیم شاهین درآمد. او از زمین‌های خاکی قم وارد یکی از محبوب‌ترین تیم‌های فوتبال ایران شده بود؛ تیمی که 9 نفر از اعضای آن ستاره‌های تیم ملی بودند. همه گمان‌شان بر آن بود که او نیز به زودی وارد تیم ملی ایران خواهد شد اما ورق روزگار به گونة دیگری رقم خورد و سیداحمد فوتبال را برای همیشه کنار گذاشت.
اصلی‌ترین و مهم‌ترین چرایی جدایی سیداحمد از فوتبال شرایط سیاسی آن روزگار بود. پدرش در همان زمانی که روز به روز بر محبوبیت ورزشی سیداحمد افزوده می‌شد مبارزة سیاسی‌اش برضد رژیم پهلوی او را تا بدانجا پیش برده بود که به تبعیدش به ترکیه و نجف منتهی شده بود و حضور فرزند چنین پدری در مسابقات ورزشی و احیاناً دریافت نشان و هدایایی از دست سران رژیمی که پدر به مبارزه با آنان برخاسته بود در قاموس ادبیات سیاسی امام خمینی و فرزندش نمی‌گنجید. بنابراین تنها راه پایان یافتن این تضادها، همانا توصیه پدر به پسر مبنی بر کناره‌گیری او از ورزش فوتبال بود. امام خمینی با تیزهوشی و ذکاوت همیشگی‌اش فرجام کار و فعالیت ورزشی سیداحمد را در آن دید که به او توصیه کند برای همیشه از فوتبال کنار رود و سیداحمد، مرید همیشگی امام، بلافاصله توصیة پدر را فصل‌الخطاب قرار داده فوتبال را کنار گذاشت. این در شرایطی بود که شهرت سیاسی پدر بر حرفة ورزشی سیداحمد سایه افکنده بود و تداوم چنین امری بر پدر و پسر خوشایند نبود. کاظم رحیمی، از دوستان دوران جوانی سیداحمد،از حساسیت بازیکنان و تماشاگران فوتبال نسبت به سیداحمد به دلیل وجهة سیاسی پدرش چنین گفته است: «ما همراه تیم قم به شهرری رفتیم و با آنها مسابقه‌ای را برگزار کردیم و احمدآقا کاپیتان تیم قم بود. در آن بازی، احمد آقا موفق شد سه گل به این تیم بزند. او در پست دفاع چپ بازی می‌کرد ولی نفوذی بود، آن هم در روز و روزگاری که دفاع‌ها خیال می‌کردند اگر از خط سانتر آن طرف‌تر بیایند فول می‌شود، احمدآقا پا به توپ می‌شد، یک دو می‌کرد، می‌آمد و در هجده قدم شوت از راه دور می‌زد. آن روز خیلی بازی‌اش گل کرد. بعد از بازی او را شناختند. مردم هجوم آوردند و او را سر دست بلند کردند و در خیابان راه افتادند و شعار دادند «درود بر خمینی، سلام بر سیداحمد». ما هم‌بازی‌ها و رفقای سیداحمد دستپاچه شدیم که مبادا دستی در کار باشد که باعث گرفتاری احمد آقا بشود. چند نفری رفتیم و این وضعیت را به هم زدیم و او را گرفتیم و آوردیم رختکن که مشکلی برایش پیش نیاید. منظورم این است که واقعاً عالی بازی می‌کرد و واقعاً یک فوتبالیست تمام عیار بود. هم قدرت بدنی فوق‌العاده‌ای داشت و هم بسیار خوش‌تکنیک و گلزن بود. توپ از هر جناحی که جلو عقب می‌رفت او به موازات آن حرکت می‌کرد، بازیکنی نبود که گمنام باشد و او را نشناسند. اگر مدت کوتاه دیگری ادامه می‌داد، به خصوص در تیم شاهین بسیار مشهور و موفق می‌شد. تیم شاهین آن روزها خیلی محبوبیت داشت و جنبه سیاسی هم داشت و بعضی اوقات وقتی موفقیتی به می‌آورد و بر تیم تهران جوان، تاج یا دارایی پیروز می‌شد جمعیت تظاهرات سیاسی می‌کردند. خیلی‌هایی هم که مخالف رژیم بودند آنجا می‌آمدند و سر و صدا راه می‌انداختند و شعار می‌دادند.
بازی کردن حاج احمد آقا با آن کیفیت بالای بازی و در تیم پر طرفداری مثل شاهین تهران معلوم بود که اگر کمی دیگر ادامه پیدا کند ایشان در سطح گسترده‌ای شناخته می‌شد و برنامه‌های مبارزاتی پنهانی‌شان تحت‌الشعاع قرار می‌گرفت...»(6)
بدین ترتیب سیداحمد خمینی با فرمان پدر ورزش فوتبال را کنار گذاشت اما نکتة جالب آنکه او در بسیاری از رشته‌های ورزشی استعداد داشت و در این میان به دلیل علاقه‌اش، فقط فوتبال را به صورت حرفه‌ای ادامه داده بود. کاظم رحیمی در بخشی از خاطرات خود به استعداد سیداحمد در ورزش دو میدانی چنین اشاره دارد: «یادم هست یک سال در قم به دلایلی من و حاج احمد آقا از همراهی تیم فوتبال که قرار بود در مسابقات قهرمانی استان شرکت کند کناره‌گیری کردیم. مربی دو میدانی آمد و از ما خواست که در رشتة دو میدانی فعال شویم. احمد آقا در 1500 متر و من در 400 متر تمریناتی را انجام دادیم. مسابقات آن سال در قزوین برگزار شد و احمد آقا قهرمان دوم استان تهران در رشته 1500 شد و من هم سوم شدم. این نشان دهندة این است که بازیکن فوتبال که عضلاتش پیچیده است و آمادگی برای دو میدانی ندارد (چون عضلات بازیکن دو میدانی باید کشیده باشند) چقدر باید مستعد باشد که بتواند این طور موفق شود... او اگر تمرینات مداومی داشت می‌توانست قهرمان ایران شود...»(7)
دربارة علاقه و مهارت سیداحمد در ورزش‌های دیگر هم خاطرات زیادی گفته شده که پرداختن به آن جزئیات فرصت و مجال دیگری می‌طلبد. کنار گذاشتن یکبارة ورزش از سوی سیداحمد بیانگر اطاعت محض او از رهبری نهضت اسلامی است. او اما بلافاصله پس از خداحافظی از صحنه ورزش، عمده وقت و انرژی خود را صرف فعالیت‌های سیاسی کرد و بیت امام در قم را به پایگاهی برای مبارزان تبدیل نمود و مشعل مبارزه را در قم زنده نگه داشت. جدیت او در امر مبارزه به دستگیری و زندانی شدنش در قزل‌قلعه، انجام چند سفر پر خطر به نجف و هدایت مبارزه در کشور در امر چاپ و نشر و توزیع اعلامیه‌ها و بیانیه‌های امام انجامید و نقش او را در تداوم مبارزات نهضت اسلامی در ایام تبعید رهبری پررنگ ساخت.
اوج فعالیت سیداحمد، این روحانی جوان سی و دو ساله در 1356، در ایامی بود که به دنبال فوت برادرش در نجف، با سفر به عراق مسئولیت‌های سنگین سیاسی برادر را نیز بر دوش کشید و از آن زمان تا پیروزی انقلاب در کنار پدر پرچم برافراشته شده از سوی رهبری نهضت را استوار نگه‏داشت و در ادامه سهم مهمی را در پیروزی انقلاب اسلامی و سپس حفظ دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی از آن خود کرد.
او در برهه‌های سخت انقلاب همواره در کنار رهبری انقلاب ایفای نقش کرد و در سال‌های پس از رحلت امام نیز با بیعت با رهبری جدید تداوم راه امام و انقلاب را سرلوحه برنامه‌های خود قرار داد.
بُعد نه چندان پیدای شخصیت سیداحمد، نقش تعیین‏کننده او در ادارة بیت امام و ایده‌ها و طرح‌های او در حفاظت از جان رهبری انقلاب است. با اوج‌گیری اختلافات سیاسی میان عوامل انقلاب و منافقان آن و در پی آغاز حذف فیزیکی رهبران انقلاب از سوی عناصر ضد انقلاب، این سیداحمد خمینی بود که با ارائة طرح‌ها و ایده‌های گوناگون همواره جان رهبر انقلاب را از خطرات و تهدیدات حفظ کرد که البته این حفاظت را باید در دو بُعد به بررسی نشست. بعد اول همان موضوع حفاظت از جان امام است و بعد دوم توجه وافر او به سلامت جسمی امام.
در بعد حفاظت از جان امام در همان ابتدای شروع ترورها نقش سیداحمد نقش کلیدی است. او با انتخاب محافظانی امین از سراسر کشور، بروز هر گونه خطر احتمالی برای جان امام را به حداقل رساند و عدم بروز هیچ حادثه‌ای برای امام در آن دوران پر التهاب موفقیت سیداحمد را در ایده‌ها و طرح‌های خودش به اثبات رساند. فاطمه طباطبایی در خاطراتش این موضوع را با جزئیاتش چنین وامی‌کاود: «در مورد حفظ دفتر امام، يادم مي‌آيد وقتي جريان منافقين پيش آمد، قرار شد دفتر و بيت امام حفظ شود. مراكز ديگر از جمله حزب جمهوري اسلامي، ساختمان نخست‌وزيري و... به نحوي دچار مشكل شده بودند. احمد نشست و فكر كرد كه حفاظت دفتر و بيت امام را به عهدة چه كسي بگذارد. (اين را خودش براي من تعريف كرد) و گفت: كه به اين نتيجه رسيدم كه انجام اين كار را خوم بر عهده بگيرم و طرحي هم براي حفاظت بيت و شخص حضرت امام تهيه كرده‌ام. من از ايشان پرسيدم چه طرحي تهيه كرده‌اي؟ گفت: «فكر كردم كه بايد چند دايرة حفاظتي براي خانة امام لحاظ كنيم. مثلاً اگر يكصد نيرو از سپاه پاسداران براي حفاظت لازم باشد، انتخاب يكصد نيروي مؤمن امكان كمي دارد. ولي هر كسي مي‌تواند دو تا سه نفر را كه از هر جهت مؤمن و قابل اطمينان باشند معرفي كند. گفتم كه مثلاً (البته من حالا ارقام را به ياد نمي‌آورم و به طور فرض مي‌گويم) دايرة اول حفاظت، ده نفر مي‌خواهد و دايرة دوم فرضاً پنجاه نفر. پس براي حفاظت اوليه به شصت نيروي كاملاً مطمئن احتياج داريم. در آن شرايط كه هر روز در مراكز يا دفتر شخصيت‌هايي بمب مي‌گذاشتند و منفجر مي‌كردند، مي‌بايستي اين شصت نفر را از جاهاي مختلف جمع كنيم. مثلاً به اين نتيجه رسيدم كه آقاي طاهري (امام جمعه اصفهان) مي‌تواند دو نفر را معرفي كند كه بتواند روي تعهد و ايمان آنها قسم بخورد. يا آقاي صدوقي (امام جمعه يزد) هم مي‌تواند دو نفر را با همين شرايط معرفي كند. هر يك از آقايان ديگر هم مي‌توانند دو نفري معرفي كنند كه تطميع نشوند. وضع مالي آنها هم طوري نباشد كه بتوان آنها را خريد. از نظر سياسي، ديني و انقلابي هم صددرصد قابل اطمينان باشند. من از سراسر ايران، شصت نفر را اين گونه جمع كردم. يعني شصت نفري كه تمام ايران مي‌توانست روي آنها قسم بخورد. در دايرة اول و دوم اين افراد را قرار دادم. اين افراد از قم، تبريز، اصفهان، يزد و خلاصه تمام شهرهاي ايران آمده بودند، ضمن اينكه قرار شد براي حلقه‌هاي بعدي، پنجاه نفر از طرف سپاه معرفي و گمارده شوند. و به اين ترتيب، حفاظت بيت امام با هوشياري كامل، شكل داده شد.»
افرادي كه براي دفتر انتخاب مي‌شدند، خيلي سالم بودند. مي‌گفت لازم نيست همه سياسي باشند. مثلاً ما از اين مسئله تعجب مي‌كرديم كه يك آدم خيلي معمولي را مسئول تلكس كرده بودند. اما احمد عقيده داشت كه اين آدم، هيچ خطري ندارد. نهايت كار او اين است كه تلكس را از اين طرف بردارد و به جاي ديگري تحويل دهد. آنقدر هم شمّ سياسي ندارد كه بين راه، تلفني بزند و به فرد يا افرادي خبر بدهد. بلكه آدم مطمئن و متعهدي است و از جهت ايمان انقلابي و امانتداري تا آن حد مي‌فهمد كه بايد اين كاغذ را از اينجا بردارد و به جاي ديگري برساند. اما اگر غير از اين باشد، ممكن است از خودش اجتهاد كند و در بين راه به چند نفر خبر بدهد. و من فكر مي‌كنم يكي از دلايلي كه دفتر امام سالم ماند و هيچ نفوذي در آن صورت نگرفت همين هوشياري و دقت نظر احمد بود كه هر كسي را در جايي كه مناسب بود مي‌گمارد.»(8)
فاطمه طباطبايي در بخش ديگري از خاطراتش ايده‌ها و برنامه‌هاي سيد احمد را در حفظ سلامتي امام چنين بيان مي‌كند: «مسئله ديگر، تلاش بيش از حدّ احمد براي حفظ سلامت حضرت امام بود. او فكر و نيروي زيادي را صرف اين مسئله مي‌كرد. مثلاً اگر خودش مي‌خواست چند ساعتي از امام دور شود، حتماً مي‌بايستي من وظيفه او را در غيابش به عهده بگيرم. حالا يا چون من به خودش مربوط بودم، يا خانة ما نزديك بود، يا اينكه به كس ديگر نمي‌توانست بگويد برو يا نرو. اما رويش به روي من بازتر بود. اگر مي‌خواست مثلاً دو روز در خانه نباشد، به من مي‌گفت: «فاطي، تو اينجا باش.» و اگر مطمئن نمي‌شد كه من هستم، اصلاً از خانه خارج نمي‌شد. چون معتقد بود براي حفاظت امام، غير از تمام اقدامات ديگر، بايد يك نفر از خودش نيز به همين صورت ايشان را حفظ كند.
براي نمونه بايد به مسئله «كشميري» اشاره كنم. همان كسي كه عضو سازمان منافقين بود و ساختمان نخست‌وزيري را منفجر كرد و آقاي رجايي و آقاي باهنر را به شهادت رساند. من يادم مي‌آيد كه آقاي رجايي آمده بود به حضور امام برسد. كشميري هم تلاش مي‌كرد به بيت وارد شود. تنها كسي كه ايستادگي كرد و اصرار نمود كه بدون بازرسي كيف نبايد كسي وارد بيت شود، احمد بود. اين مقررات و ضوابطي بود كه خود احمد وضع كرده بود و همه افراد و شخصيت‌هايي كه قرار بود به حضور امام برسند، بايد مورد بازرسي قرار مي‌گرفتند. بگذار همه از اين دلخور باشند. حفظ جان امام براي من از هر چيزي بالاتر است. من به ابعاد مختلف قضيه فكر مي‌كنم. من عقيده دارم كه نبايد ذره‌اي ناراحتي براي امام پيش بيايد، حالا همه با من بد باشند و حتي بد و بيراه بگويند، اهميتي ندارد.
از تلاش‌هاي ديگر او براي حفظ جان امام، احداث بيمارستان بقيه‌الله (عج) جماران بود و مثل هميشه از تيزهوشي و آينده‌نگري و واقع‌نگري و واقع‌بيني خود در اين مورد استفاده كرد، او در بدو امر از امام مي‌خواهد كه براي تأسيس بيمارستاني براي سپاه كمك كند، ايشان هم مي‌پذيرند و مقدار قابل توجهي كمك مالي به منظور احداث بيمارستان در اختيار سپاه قرار مي‌دهند. بيمارستان پس از چندي افتتاح مي‌شود و بخش سي.سي.يوي آن نيز به راه مي‌افتد و احمد براي تأمين كادر پزشكي متخصص آن نيز تلاش مي‌كند. مدتي از تأسيس بيمارستان گذشته بود كه حال امام به هم خورد و او را به بيمارستان برديم. وقتي امام بهبود نسبي يافت، سؤال كرد كه كجاست و وقتي شنيد كه خيلي از منزل دور نيست؛ پرسيد: چقدر نزديك است؟ در حالي كه در همان زمان او حتي تصور مي‌كرد كه ممكن است در حين بيماري به خارج منتقل شده باشد، به همين دليل از شنيدن پاسخ حاضران تعجب مي‌كرد و وقتي به او گفته شد كه اين بيمارستان تا منزل چند متري بيشتر فاصله ندارد، بسيار متعجب شد؛ قدر مسلم اين است كه از موارد مهم امنيتي براي حفظ جان امام، مسئله بيمارستان و تأمين پزشك متخصص مورد نياز بود كه با اين اقدام هوشيارانه احمد اين كار عملي شد؛ نكته ديگر اينكه اگر امام اطلاع پيدا مي‌كرد هرگز نمي‌پذيرفت. احمد مي‌گفت: احداث بيمارستان كه ضرري ندارد؛ اينجا متعلق به بيمارستان بقيه‌الله (عج) است و مردم از آن استفاده مي‌كنند و اگر هم ضرورتي پيش آمد، براي امام از آن استفاده مي‌كنيم؛ چون در هر صورت بهتر از راه دور است؛ اين كار از جمله فعاليت‌هاي بود كه براي حفظ سلامتي امام انجام داد و خيلي موارد ديگر هست كه هرگز جايي بر زبان نياورد و كسي نيز از آنها خبر ندارد؛ و چون احمد نمي‌خواست خود را مطرح سازد كه اين كاري كه مي‌خواهم بكنم تا چه حد مي‌ارزد و تا كجا بايد موضع بگيرم و ديگران را از خودم برنجانم. چون هدفش مقدس‌تر از اين حرف‌ها بود و تا آخر پاي آن مي‌ايستاد و هر كس هم هر چه مي‌گفت برايش اهميت نداشت و به آنچه مي‌انديشيد امام و اسلام و انقلاب بود.»(9)
بُعد ديگر شايستة توجه شخصيت سيد احمد مرحلة انقطاع او از دنيا و امور آن است گويا سيد احمد در چند سال آخر عمر به «مقام انقطاع» رسيده بود و عمر خود را بيشتر در پرداختن به امور معنوي مي‌گذراند و تمرين «عرفان عملي» مي‌كرد. او در اين دوره از زندگي‌اش محل دور افتاده‌اي در نزديكي قم را براي تمرين و ممارست عرفان عملي برگزيد و اين محل كه كوشك نصرت نام داشت در آن برهه شاهد راز و نيازها و مناجات‌هاي شبانه سيد احمد بود.
او در آن برهه از زندگي‌اش انگار همان ورزشكار پريروز و همان سياستمدار ديروز نبود. آنجا ديگر خود «سيد احمد» بود و شايد خود را براي سفري جدي مهيا مي‌كرد. او در كوشك نصرت «نماز مي‌خواند، دعا مي‌كرد، به تلاوت قرآن مي‌پرداخت و گاهي هم با دوستان مباحثه مي‌كرد. گاهي اين مباحثه‌ها چندين ساعت به درازا مي‌كشيد... او آن اوايل با نور فانوس آنجا زندگي مي‌كرد...»(10)
سيداحمد در آن دوران با اهالي روستاهاي اطراف كوشك نصرت ارتباط عاطفي عميقي برقرار كرده بود به گونه‌اي كه آنان پس از فوت سيد احمد نام آن منطقه را از كوشك نصرت به «احمدآباد» تغيير دادند.
حضور سيداحمد خميني اما در كوشك نصرت و دنياي فاني چندان به طول نيانجاميد و او در 21 اسفند 1373 بر اثر سكته قلبي از دنيا رفت و پيكرش در كنار پدرش آرام گرفت؛ چند سال است كه آرام گرفته است اما ابعاد شخصيتي وي همچنان در انتظار نگاه‌هاي موشكافانة پژوهشگران است.

۱- فاطمه طباطبایی، یک ساغر از هزار (سیری در عرفان امام خمینی)، تهران، عروج، 1382، ص 459
۲- شاهد یاران، شماره 17 (فروردین 1386)، ص 7
۳- شاهد یاران، همان، ص 52
۴- فرزند روح‌الله ص 5
۵- شاهد یاران، همان، ص 8
۶- شاهد یاران، همان، ص 53
۷- شاهد یاران، همان، ص 52
۸- گنجينة دل، مجموعه خاطرات ياران در وصف يادگار امام، تهران، عروج، 1375، ص 66 تا 69
۹- گنجينة دل، مجموعه خاطرات ياران در وصف يادگار امام، تهران، عروج، 1375، ص 66 تا 69
۱۰- شاهد ياران، همان، ص 87

جواد کامور بخشایش

مقدمه
کتاب سربازسال‏های‏ ابری، خاطرات شفاهی عبدالحسین بنادری، گفتگو و تدوین سید قاسم یاحسینی، از جمله آثاری است که با شیوه متفاوتی تدوین و نگاشته شده است. چاپ نخست این کتاب در 1389 توسط انتشارات فاتحان در 400صفحه مصور منتشر شد.
سید قاسم یاحسینی از جمله نویسندگان فعالان عرصه جنگ و مصاحبه‏کننده و همچنین تدوینگر این کتاب است. سربازسال‏های‏ ابری حاصل 30 ساعت مصاحبه در روزهای 15تا22 اسفند 1385 و 21 و 22فروردین 1386است.
شیوه نگارش کتاب بر اساس ضبط خاطرات شفاهی است. مصاحبه‏کننده با پرسش به سراغ راوی کتاب رفته است و براساس سئوالاتی که داشته است به تدوین کتاب پرداخته است. کتاب سرباز سال‏های‏ ابری از معدود آثار داخل کشور است که تدوینگر پرسش مصاحبه را هم در نسخه تدوین شده آورده است. هرچند که این شیوه در کتاب‏های طرح تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد سابقه داشته است، تنها تفاوت کتاب سرباز سال‏های‏ ابری با آن آثار در فضای مصاحبه است. در کتاب‏هایی که در طرح تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد تدوین شده، خواننده احساس می‏کند جملات تدوین شده همان مصاحبه‏های ضبط شده است، یعنی دخل و تصرف چندان محسوس نیست و تدوین به گونه‏ای است که حتی فضای مصاحبه هم مجسم می‏شود. ولی کتاب سرباز سال‏های‏ ابری بیشتر حاصل تدوین است تا مصاحبه، و وقتی خواننده کتاب را می‏خواند چندان فضای مصاحبه برایش تداعی نمی‏شود.

راوی کیست؟
عبدالحسین بنادری در 6 خرداد 1335در شهرآبادان به دنیا آمده است. پدرش اصالتاً دشتستانی و از کارگران شرکت نفت در قسمت تعمیر موتور لنج و کشتی‏های شرکت نفت بوده است. وی تحصیلات ابتدایی را از 1342 در مدرسه جامی آبادان شروع کرده، سپس دوران متوسطه را در دبیرستان اروند و فرخی به پایان رسانده و در 1354 دیپلم رشته طبیعی گرفته است.
عبدالحسین بنادری از تیرماه 1355 به خدمت سربازی اعزام می‏شود و دوران آموزشی در منجیل سپس در تیپ شانزده زرهی قزوین در رسته دیده بانی خمپاره‏انداز مشغول خدمت سربازی می‏شود.
با شروع فعالیت‏های انقلابی و حضور همگانی مردم در اجتماعات و راهپیمایی‏ها در کنار مردم در مبارزه با رژیم پهلوی حضور فعال دارد، به طوری که با پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان نگهبان و گشت شهری در کنار انقلابیون آبادان حضور دارد. مبارزه با مفاسد اجتماعی و مواد مخدر از جمله فعالیت‏های وی در این دوران محسوب می‏شوند. سپس از آبان 1358 به عنوان عضو سپاه پاسداران ماموریت مبارزه با عناصر ضد انقلاب در جزیره مینو شروع نموده و از اواخر 1358 به عنوان مسئول سپاه در جزیره مینو مشغول خدمت می‏شود.
با شروع جنگ تحمیلی، فعالیت‏های او به عنوان مسئول عملیات سپاه آبادان در جنگ شروع می‏شود. حضور مستمر در جنگ تحمیلی به عنوان فرمانده تیپ و عملیات موجب شده تا او تجربیات منحصر به فردی در تحلیل جنگ داشته باشد.
کتاب سرباز سال‏های‏ ابری روایت نقش عبدالحسین بنادری در جنگ تحمیلی بخصوص حضور در عملیات‏ها و تجزیه و تحلیل مسائل جنگ است. در این کتاب خواننده با جنگ در مناطق عملیاتی چون جزیره مینو، خرمشهر و آبادان آشنا می‏شود.

محتوای کتاب
سرباز سال‏های‏ ابری در سیزده فصل و بیشتر درباره جنگ تدوین شده است. در فصل اول خواننده با کودکی و دوران نوجوانی بنادری با عنوان سال‏های‏ خوش آشنا می‏شود. فصل دوم کتاب، سال‏های‏ تجربه است؛ در واقع تدوینگر از دوران سربازی به نام تجربه یاد کرده است. در فصل سوم و چهارم خواننده با انقلاب اسلامی در آبادان آشنا می‏شود؛ دورانی که از آن به طوفان انقلاب یاد شده است. فصل پنجم به جزیره مینو و فعالیت عبدالحسین بنادری در سپاه آنجا پرداخته ست. در واقع از فصل ششم موضوع اصلی کتاب نمود پیدا می‏کند و با شروع جنگ تحمیلی دیگر فصول کتاب در محور جنگ تحمیلی هستند، طوری که در فصل هفتم آبادان در محاصره دشمن و فصل هشتم چنگ در چنگ دشمن نامگذاری شده است. فصل نهم کتاب به موضوع شکست حصر آبادان و فصل دهم فتح الفتوح نامگذاری شده است. فصل یازدهم سال‏های‏ امتداد جنگ و فصل دوازدهم حاوی خاطرات بنادری در لشکر انصارالحسین(ع) است.
آخرین فصل با پذیرش قطعنامه به پایان می‏رسد و در واقع پایان جنگ، انتهای خاطرات بنادری است.
اهتمام تدوینگر این بوده است که با نگاه تحلیلی به مقوله جنگ تحمیلی بپردازد، هرچند در برخی از موارد راوی خاطرات بنا به مصلحت نخواسته است به موضوعاتی اشاره کند. در واقع نقطه عطف اینگونه آثار رمزگشایی و تحلیل موضوعات متنوع جنگ است که می‏تواند متمایز از دیگر آثار شوند. وقتی این گونه آثار را بادقت مطالعه می‏کنیم هنوز در برخی از موارد مصلحت‏اندیشی‏ها‏ باعث شده است روای پاسخ‏های مناسبی برای مصاحبه نداشته باشد. در جریان استعفای آقای بنادری از سپاه و استخدام در شرکت نفت، هرچند مصاحبه‏کننده درصدد کنکاش این موضوع است، ولی راوی مایل به طرح موضوع نیست.

نقد و بررسی
برخی تدوینگران کتاب‏های جنگ بدون توجه به موضوع مستندسازی، اقدام به انتشار کتاب‏هایی با عنوان تاریخ شفاهی یا خاطرات شفاهی می‏نمایند. سرباز سال‏های‏ ابری نمونه ایی از این دست است که روی جلد آن عبارت «تاریخ شفاهی» نوشته شده است.
هرچند کتاب نقاط قوتی دارد ولی در مواردی از ضعف هم برخوردار است. در مقدمه کتاب مصاحبه‏کننده یاتدوینگر ادعا نموده است هیچ شناختی از مصاحبه‏کننده ندارد. وقتی مصاحبه‏کننده، شناختی از مصاحبه‏شونده ندارد، چگونه می‏توان اقدام به مصاحبه کرد؟ و بخشی از تاریخ جنگ را بدون شناخت جایگاه راوی ثبت نمود؟ اگر به سئوالاتی که در این کتاب از آقای بنادری پرسیده شده‏اند دقت شود برداشت‏های متفاوتی به ذهن می‏رسد. تعدادی از سئوالاتی که در این کتاب وجود دارد، اضافه است، زیرا برحسب جریان مصاحبه قطعاً راوی به آن سئوال‏ها جواب می‏داده است، حتی اگر سئوال طرح نمی‏شد.
چنین به نظر می‏رسد کتاب حاضر نمی‏تواند الگویی باشد برای کسانی که بخواهند نمونه سئوالات تاریخ شفاهی جنگ را یاد بگیرند. در این کتاب انگار جلسه امتحان است که معلم از شاگرد سئوال می‏پرسد. نحوه سئوالات نشان دهنده بازجویی یک طرفه است، هرچند در بازجویی چراهایی وجود دارد.
چنین برداشت می‏شود برخی از سئوالات سرباز سال‏های‏ ابری در حین مصاحبه نبوده بلکه در زمان تدوین اضافه شده‏اند.
شروع کتاب با سئوالات متعدد مصاحبه‏کننده و جواب‏های کوتاه راوی شروع می‏شود. تنوع سئوالات نشان دهنده عدم ارتباط مصاحبه‏کننده با مصاحبه‏شونده‏ است، طوری که در صفحه اول کتاب ده سئوال مطرح شده است.
در طرح سئوالات دقت نشده و برخی از سئوالات نامفهوم است. مثلاً در صفحه 45 سئوالی درباره آیت‏الله جمی آمده است، بدین نحو: «جایگاه آیت‏الله جمی قبل از انقلاب در آبادان چه جایگاهی بود؟»
همچنین ورود مصاحبه‏کننده به موضوعات جانبی می‏تواند ارزش این آثار بکاهد. چه لزومی دارد در کتابی که به تاریخ شفاهی جنگ پرداخته می‏شود از رنگ قابلمه پرسید؟ و یا در قسمتی از کتاب به کلیسای آبادان و حضور بسیجیان در آن پرداخته شده است. مصاحبه‏کننده خود اینکه بسیجیان کلیسا را مرکز قرار داده‏اند، متعجب است و با وجود تردیدهای خود به این موضوع نپرداخته است. تدوینگر در این بخش نتوانسته هم برای سئوالات و تردیدهای خود و خواننده پاسخی فراهم کرده باشد. در یکی دو موردی که تدوینگر درصدد مستند کردن اسامی برآمده، مثلاً در توضیح شهید مدنی، به جمله‏ای کوتاه بسنده کرده است: «شهید مدنی از جمله شهدای محراب بود که توسط منافقین به شهادت رسید.»
در یکی از سئوالات طولانی مصاحبه‏کننده درباره فعالیت کمونیست‏ها در آبادان، مطالبی درباره حزب توده آمده است؛ با وجود آنکه مصاحبه‏شونده‏ اطلاعاتی در این خصوص نداشته و سئوال هم برای خوانندگان مبهم است. مصاحبه‏کننده در این سئوال نقل نموده است که در آبادان چندین نفر نویسنده مارکسیست هم زندگی می‏کردند که یکی دونفرشان در سطح ایران معروف بودند. چنین به نظر می‏رسد اگر مصاحبه‏کننده اسامی نویسنده‏ها‏ را عنوان می‏کرد، احتمالاً مطالب بیشتری به ذهن مصاحبه‏شونده‏ می‏آمد و بهتر می‏توانست پاسخگو باشد، ولی این سئوال پاسخی نداشته است.
درباره حادثه سینما رکس آبادان، راوی با بیان خاطره‏ای به این حادثه اشاره دارد، و مصاحبه‏کننده کمک نموده تا روند خاطرات با نظم ادامه داشته باشد. نگاه تدوینگر فقط ثبت خاطرات بوده است و به تحلیل این موضوع و علل آن نپرداخته است و دیدگاه راوی نسبت به علت حادثه مورد بررسی قرار نگرفته است.
در این کتاب مصاحبه‏کننده چنان به دنبال ثبت تاریخ و ایام است که حساسیت مصاحبه‏شونده‏ هم برانگیخته می‏شود سراسر این کتاب اسامی شهدا و فرماندهان و اصطلاحاتی به چشم می‏خورند که مستند نشده‏اند و این بزرگترین نقص این کتاب است؛ خواننده با تعدادی از اسامی برخورد می‏کند که هیچ شناختی از آنها ندارد.
در قسمتی از خاطرات آقای بنادری به مصاحبه‏ای با روزنامه اطلاعات در بهمن یا اسفند 1359 اشاره شده است. تدوینگر بدون بررسی این که این مصاحبه در چه تاریخی و با چه موضوعی انجام شده است، اقدام به ثبت آن نموده است. سئوالی که مطرح است این است که آیا چنین مصاحبه‏ای در روزنامه اطلاعات منتشر شده است؟ وقتی صفحات روزنامه را در بهمن و اسفند 1359را مرورکنیم چنین مصاحبه‏ای وجود ندارد.
از نقاط قوت سربازسال‏های‏ ابری، نگاه تحلیلی مصاحبه‏کننده و تسلط ایشان به تاریخ جنگ بوده است. او در بخش‏هایی به خوبی مصاحبه را هدایت کرده است. همچنین استفاده از مطالب کتاب‏های متفاوت در طرح سئولات موجب شده تا در مرحله تدوین، خواننده به تسلط تدوینگر در موضوع جنگ پی ببرد. استفاده از کتاب‏هایی چون نخل‏ها‏ی ایثار، عبدالرضا سالمی نژاد، خرمشهر در اسناد ارتش عراق، اصغر کاظمی(ص287)، درس‏ها‏یی از جنگ مدرن، آبراهام واگنر(ص240)، ناگفته‏ها‏ی جنگ، احمد دهقان(ص279)، و آبادان من، نعمت الله سلیمانی(ص140)، موجب شده است تا برخی از سئوالات مطرح شده دارای اطلاعات خوبی باشند.

نتیجه گیری
انتشار خاطرات جنگ تحمیلی را می‏توان راهی برای انتقال و حفظ ارزش‏ها و تاریخ جنگ دانست. ولی عدم مستندسازی مطالب بیان‏شده و عدم مقایسه تطبیقی این گونه خاطرات با دیگر روایت‏های منتشر شده درباره جنگ می‏تواند موجب تضادهایی شود که خواننده را با تردید مواجه می‏کند. چنین به نظر می‏رسد اگر تدوینگران بر پایه مستندسازی و استفاده از اسناد و روایت‏های گوناگون تاریخ شفاهی، اقدام به تدوین خاطرات جنگ تحمیلی نمایند، بار علمی این گونه آثار افزایش یافته و در تحقیقات تاریخ جنگ بهتر می‏توان به آنها استناد نمود.

غلامرضا آذری خاکستر

خاطرات «شاهرخ سلیمانی» منتشر می‌شود

امیر دریادار دوم شاهرخ سلیمانی سوادكوهی، خاطراتش از عضویت در نیروی دریایی ارتش، تحصیل در انگلیس و آغاز جنگ‌تحمیلی عراق علیه ایران تا بازنشستگی را در اثری با عنوان «از سوادكوه تا لندن و دریاهای دور» نوشته و برای چاپ به انتشارات امیرمحمد سپرده است.

سلیمانی سوادكوهی در گفت‌وگو با خبرگزاری كتاب ایران (ایبنا) اظهار كرد: تمام زندگی‌ام از دوران كودكی تا سن 60 سالگی‌ را در كتاب «از سوادكوه تا لندن و دریاهای دور» آورده‌ام. متولد سال 1330 از سوادكوه هستم و سال 1383 با 34 سال خدمت از نیروی دریایی با درجه دریاداری بازنشسته شده‌ام.

وی افزود: پدرم نظامی بود و سال‌های كودكی‌ام را در دورترین نقاط ایران مثل مرز ایران و تركمنستان گذرانده‌ام. به همین سبب، خاطراتی از وضعیت سربازان و نظامیان در دهه 40 دارم.

این فرمانده ارتشی ادامه داد: سال 1349 وارد نیروی دریایی ارتش شدم و تحصیلاتم را در دانشگاه دریایی دارتموث انگلیس آغاز كردم كه حدود 4 سال طول كشید. این بخش از خاطراتم را به صورت مفصل در كتاب «از سوادكوه تا لندن و دریاهای دور» شرح داده‌ام.

سلیمانی سوادكوهی با اشاره به این‌كه در بخشی از كتاب خاطراتش، كشور انگلیس و خصوصیات اخلاقی مردم آن را توصیف كرده، گفت: در این فصل از كتابم می‌خواهم این حقیقت را نشان دهم که مردم انگلیس، در حالی كه برای دیگران بسیار بد هستند، برای خودشان بسیار خوبند! سفرهای دریایی‌ام به دریای شمال، بالتیك، مدیترانه و اقیانوس هند هم به همراه عكس در كتاب منتشر خواهند شد.

وی اضافه كرد: سال 1354 به ایران برگشتم و در ناوگان دریایی خلیج‌فارس و دریای عمان مشغول كار شدم. مسایل و مشكلات نیروی دریایی ارتش در دوران قبل از انقلاب و اتفاقاتی مانند اعمال حاكمیت ایران در اَروَندرود و جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب كوچك و ابوموسی را هم در كتاب خاطراتم آورده‌ام.

سلیمانی سوادكوهی گفت: در آن دوران نیروی دریایی با مردم ارتباط زیادی نداشت و بیشتر رو به سوی خارج از كشور بود. به همین خاطر خاطرات خاصی از دوران پیروزی انقلاب ندارم. اما «شهریار شفیق» پسر اشرف پهلوی در ناوگان دریایی بندر عباس با ما بود كه ماجرای فرار او را در كتاب «از سوادكوه تا لندن و دریاهای دور» بازگو كرده‌ام.

این دریادار دوم ارتش كه بخشی از كتاب خاطراتش را به دوران دفاع‌مقدس اختصاص داده، افزود: شهادت برادرم «شهرام سلیمانی سوادكوهی» در اولین روزهای مقاومت آبادان در برابر ارتش متجاوز صدام،‌ اولین ضربه جنگ به من بود. او دانشجوی دانشكده نفت آبادان بود و با 10 نفر از همكلاسی‌هایش به مقاومت در مقابل ارتش عراق پرداختند و همگی شهید شدند.

وی ادامه داد: با آغاز جنگ، در ناوشكن‌هایی مانند رستم، پلنگ و كنگان حضور داشتم و با همرزمانم از سكوهای نفتی و جزیره خارك حفاظت می‌كردیم. اسكورت كشتی‌ها و مراقبت دریایی از خلیج‌فارس هم از دیگر ماموریت‌های ما در دوران دفاع‌مقدس بود.

این رزمنده ارتشی یادآور شد: افسران ستاد نیروی دریایی، مركز عملیاتی تاكتیكی را در همان اوایل جنگ در بوشهر تشكیل دادند. این مركز وظیفه هماهنگی تمامی عملیات‌های نیروی دریایی با نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و حتی سپاه پاسداران را در شمال خلیج‌فارس برعهده داشت. ناوچه‌های موشك‌انداز كلاس كمان، یگان‌های پروازی هوا ـ دریا و تیپ تكاوران نیروی دریایی با پشتیبانی نیروی هوایی در هر عملیات، تركیبی عالی برای نبرد بودند.

سلیمانی سوادكوهی ادامه داد:‌ در بین سال‌های جنگ‌، برای گذراندن دوره عالی مخابرات دریایی به هندوستان اعزام شدم و اولین مركز مخابرات نیروی دریایی را راه‌اندازی كردم. بعد از جنگ‌تحمیلی عراق علیه ایران، به ستاد فرماندهی كل ارتش منتقل شدم و به تدریج با ترفیع درجه‌، سمت‌های مختلفی مانند وابسته نظامی ایران در ایتالیا را برعهده گرفتم و خاطرات آن سال‌ها را به همراه عكس در كتاب «از سوادكوه تا لندن و دریاهای دور» آورده‌ام.

امیردریادار دوم سلیمانی سوادكوهی در پایان اظهار كرد: این اثر توسط انتشارات امیرمحمد وارد بازار نشر خواهد شد. مطالعه كتاب «از سوادكواه تا لندن و دریاهای دور» را به نسل جوان و دانشجویان دانشگاه‌های نیروی دریایی پیشنهاد می‌كنم.

خبرنگار : مریم اسدی جعفری

پرویز ثابتی مدیر امنیت داخلی و سرشکنجه‌گر ساواک پس از ۳۳ سال سکوت در گفتگو با صدای آمریکا در روز 19 بهمن 90 همانگونه سخن گفت که با تلویزیون شاهنشاهی در تهران سال ۴۹ شمسی سخن می گفت. ثابتی در این گفتگو با اشاره به عدم دخالت ساواک در مرگ غلامرضا تختی، دکتر علی شریعتی و صمد بهرنگی، اخبار غیر واقعی در مورد ساواک را زیر سئوال برد و اعلام داشت: «بنده همیشه به سهم خودم با شکنجه که یک چیز غیرقانونی بود مخالفت کرده‌ام و چون حقوق خوانده بودم به سهم خودم همیشه با هرچیزی که منجر به شکنجه شود مخالفت کرده‌ام و هیچ وقت هم خودم نه شکنجه دیده‌ام و نه بازجویی کرده‌ام!».
وی در این گفتگو ادعا می کند« پس از سه ماه از آغاز خدمتم در ساواک، به علت گزارش های تحلیلی ام راجع به مسائل سیاسی جاری کشور به ریاست بخش بررسی های سیاسی در امور امنیت داخلی منصوب شدم. از همان ابتدا خواستم به رده های بالاتر در ساواک و شخص پادشاه توجه دهم که تامین امنیت کشور تنها از طریق سرکوب و مبارزه با سازمان ها و گروه های مخالف و برانداز امکان پذیر نیست! در طول دوران خدمتم در ساواک از هر فرصتی برای مبارزه با عوامل فساد استفاده کرده و گزارش های مستند ارائه دادم و چندین بار برای تهیه این گزارش ها مورد مواخذه و بازخواست قرار گرفتم. تا آنجا که در سال ۱۳۵۰ اسدالله علم وزیر دربار و سپهبد ایادی و امیرهوشنگ دولو از نزدیکان شاه به علت اتهاماتی که به آنان وارد می کردم علیه من به شاه شکایت بردند و من از طرف شاه تهدید به محاکمه نظامی شدم.» این بخشی از یادداشت پرویز ثابتی بر کتاب «در دامگه حادثه» است، کتابی که در آن ثابتی پس از سه دهه سکوت، به پرسش های عرفان قانعی فرد پاسخ گفته است. مصاحبه کننده که قصد دارد آنرا در قالب کتابی منتشر کند زیرنویس عکس ها را شخصا نوشته و ثابتی مدعی است «مسئولیتی درباره این زیرنویس های این کتاب ندارد و حرف هایش را در همان متن اصلی زده است. مثلا در یک جا نقل شده که اعلیحضرت اشرف را با چمدانی پر از هروئین گرفته اند. این ها یک سری اراجیف و مزخرفاتی است که مخالفین درآورده بودند و همچین چیزی صحت نداشت و این که اینجا نقل شود مردم فکر می کنند درست است درحالی که نیست».
به گفته وی « من خاطراتم را در همان سالهای بعد از انقلاب نوشته ام ولی تاکنون منتشر نکرده ام. یادداشت های من شامل دو قسمت است. یکی از قسمت های اصلی مربوط به مبارزه با مخالفان رژیم است و قسمت دیگر مربوط به مشکلات و معایبی که در رژیم خودمان، رژیم سابق وجود داشته و من در حد توانم کوشش کرده بودم که آن را کم کنم. بنابراین خاطرات من شامل مطالب مثبت و منفی (و البته عمدتا مثبت است) و مردم ایران متاسفانه با پرداخت بهایی سنگین به آن نتیجه رسیده اند. من مطالبم را منتشر نکرده ام چون بیم آن داشتم که مسائل منفی مورد سوءاستفاده قرار بگیرد. درباره بخش مربوط به مبارزه با مخالفین رژیم سابق اعم از کمونیست ها، تروریست ها و افراطیون مذهبی این ملاحظه را داشتم که این مطالب به تنشی که هنوز هم متاسفانه بین طرفداران و مخالفان رژیم شاه وجود دارد دامن بزند».
وی مسئله ارتباط ساواک با اسرائیل و سفرهای وی به سرزمین های اشغالی را چنین توجیه می کند«مسئله وابستگی به موساد و سی آی ای حرف های بی ربطی است که زده اند. البته خب ما زمانی که سر کار بودیم با موساد و سی آی ای تماس و ارتباط حرفه ای داشتیم و تبادل اطلاعات می کردیم و در زمینه هایی همکاری می کردیم. بله بنده سفر هم می کردم به اسرائیل ولی هیچ وقت با موساد روابط خارج از روابط اداری نداشتم، با سی آی ای هم همینطور. حتی گاهی اوقات بعضی ها در سی آی ای حتی از من دلخور شدند.
ثابتی درباره درگذشت حاج آقا مصطفی خمینی و دکتر شریعتی مدعی شد: «شاه با جلوگیری از ختم مصطفی خمینی مخالفت کرد و تمام انسجام آخوندها در دوره ختم های مصطفی خمینی بود، ما خیلی از آخوندها خبر داشتیم، یا در زندان بودند یا تبعید، همه شان کنترل شده بودند، در آن زمان ابراهیم یزدی آتش بیار معرکه عجیبی بود و تلاش کرد که از (امام) خمینی، اعلامیه ای بگیرد که ساواک، شریعتی را کشته است و سر این موضوع خیلی تلاش کرد». پرویز ثابتی درباره مقاله اهانت آمیز روزنامه اطلاعات به قلم احمد رشیدی مطلق علیه امام خمینی گفت:« مقاله 17 دی به سفارش شخص شاه نوشته شد و این بخاطر عصبانیت شاه از ختم های پی در پی مصطفی خمینی در ایران بود و این چهلم ها را موتلفه و فداییان اسلام به راه انداختند».
وی همچنین در خصوص نامه خود به شاه که در سال 55 نوشته شده است و در آن وقوع انقلاب را پیش بینی کرده است چنین توضیح می دهد« موقعی که کارتر در آمریکا داشت برای ریاست جمهوری فعالیت می کرد مطالبی را علیه شاه گفته بود. نتیجتا در داخل، مخالفین رژیم بسیج شده بودند و فکر می کردند که الان دوباره فرصتی پیش می آید که بتوانند کارهایی بکنند. زمانی که کارتر انتخاب شد ولی هنوز به دفترش نرفته بود، یعنی در آذر ۱۳۵۵، من بوسیله نصیری (سومین رئیس ساواک) یک گزارشی برای اعلیحضرت فرستادم و گفتم به نظر می آید که سناریوی سال ۱۳۳۹ و ۴۰ یعنی دوره ۱۹۶۰ و ۶۱ در دوره کندی دوباره دارد تکرار می شود و مخالفین به این نتیجه رسیده اند که حالا کارتر اعلیحضرت و ایران را تحت فشار قرار می دهد و فرصتی پیش می آید که اینها بتوانند خود را به صحنه بیاورند و به اصطلاح ایشان را به چالش بکشند. و نوشتم که الان وضع مملکت ما با سال ۱۳۴۰ فرق کرده چون به جمعیت کشور ۷-۸ میلیون نفر اضافه شده، جمعیت تهران که آن موقع یک میلیون بود حالا شده ۴ میلیون نفر، تعداد دانش آموز و دانشجو که آن موقع بود ۲ میلیون حالا شده ۱۰ میلیون، واحدهای بزرگ کارگری در اطراف تهران و شهرهای بزرگ ایجاد شده و اینها همگی می توانند آسیب پذیر باشند و بعد هم یک عناصر تازه و یک گروه های تروریستی تازه ای پیدا شده اند که تجارب جدیدی به دست آورده اند، رفته اند زندان و آمده اند بیرون... حالا درست که در سال ۵۵ سرکوب شده بودند و لااقل نیروهای مسلح نداشتند و قوای پراکنده ای بودند که عده ای شان هم زندان بودند، ولی به هر حال تجربه کسب کرده اند و اگر این بار هم بگذاریم مانند دفعه قبل کار پیش برود ممکن است کار به جای خطرناکی برسد و کنترل مشکل شود، حداقل مثل ۱۵ خرداد بشود که بتوانیم کنترل کنیم. این گزارش را دادم نصیری برد برای اعلیحضرت. اعلیحضرت هم از دست من عصبانی شد که این ثابتی باز چیزهای منفی را سرهم کرده و هیچ پیشرفت های مملکت را ندیده، به اصلاحات ارضی اشاره نکرده، سهیم شدن کارگران در سهام کارخانجات را ندیده، ارتش ما از ۱۵۰ هزار نفر شده ۶۰۰ هزار نفر را ندیده، ساواک و شهربانی را ندیده و همه سیاه ها را سرهم کرده و می گوید اوضاع خراب می شود. نخیر هیچ چیز نخواهد شد و شما کار خودتان را بکنید. ایشان مریض بود و نمی توانست قاطعانه تصمیم بگیرد و به هر حال مملکت به مرحله ای رسید که دیگر کنترل از دست خارج شد».
وی در خصوص طرح ارائه شده خود به شاه برای دستگیری چند هزار نفر از مخالفین رژیم را چنین شرح می دهد «آموزگار گفت می خواهید ۱۵۰۰ نفر را دستگیر کنید؟ جواب محافل بین المللی را کی می دهد؟ گفتم جواب محافل بین المللی را جنابعالی باید بدهید که نخست وزیر هستید و بایستی جان مردم را حفظ بکنید در مقابل این هایی که این همه آتش سوزی و آدم کشی راه انداخته اند. بنده باید جواب قانون را بدهم. گفت نمیشه. گفتم خب نمیشه که نمیشه. از آنجا که خارج شدم به نصیری گفتم که با آموزگار دعوایمان شده ولی نگفتم که دارم می روم پهلوی هویدا. رفتم پهلوی هویدا و گفتم خبر اعلامیه دولت را شنیدید؟ گفت بله خوب بود بد نبود. گفتم حالا داستان این شده و آقای آموزگار اینطوری می گوید و شما باید اعلیحضرت را متقاعد کنید که ما این ۱۵۰۰ نفر را دستگیر کنیم و گرنه اوضاع از کنترل خارج می شود. گفت اینها کی هستند؟ من یکی یکی می گفتم و او یادداشت می کرد. سران نهضت آزادی و جبهه ملی و ۳۰۰ نفر وعاظ افراطی طرفدار خمینی، ۴۰۰ نفر طلاب مدارس حقانی و فیضیه و خان قم بودند، تعدادی هم اعضای همین گروه های تروریستی بودند که ما پیش از آمدن صلیب سرخ آزادشان کرده بودیم که دلیلش مفصل است و باید جداگانه بگویم. هویدا این ها را یادداشت کرد و گفت بهت خبر می دهم. ساعت ۹ شب به من تلفن کرد که من مطالب شما را به عرض شاه رساندم و فردا صبح نصیری یک گزارش بیاورد. من ساعت ۱۰ شب برگشتم اداره و این گزارش را نوشتم و صبح دادم به نصیری و گفتم با حرف هایی که دیروز به آموزگار زدم شما از اعلیحضرت اجازه بگیرید که ما کارمان را شروع کنیم و این دستگیری ها را انجام دهیم. بعدا دیدم که جلوی بعضی از این اسم ها منها و جلوی بعضی به اضافه گذاشته. اول از همه نهضت آزادی و سرانش منها داشتند. گفتم یعنی چی؟ گفت اعلیحضرت فرموده اند که چون اینجا یک کمیته حقوق بشر درست کرده اند و اینها با آمریکا در ارتباطند، نه. جبهه ملی هم همینطور، نه. بعد ۴۰۰ نفر طلاب مدرسه فیضیه و حقانی و خان قم هم نه. گفتم اینها دیگر برای چه نه؟ گفت فرموده اند اینها بازداشت دسته جمعی است... نه، نه، نه، تا آمد روی وعاظ افراطی طرفدار خمینی با چندتا افراد تروریست که روی هم ۳۰۰ نفر بود. ما از فردایش شروع کردیم به دستگیری این ۳۰۰ نفر. تمام تدارکاتی که اینها می کردند برای ۱۵ خرداد بود تا در سالگرد ۱۵ خرداد قدرتشان را نشان دهند. بعلت دستگیری این ۳۰۰ نفر، ۱۵ خرداد آب از آب تکان نخورد. در صبح ۱۵ خرداد در بازار تهران ۲۰-۳۰ درصد از مغازه ها بسته بود بعدش هم باز شد و تمام شد و رفت».
وی همچنین ادعا می کند در سال ۵۵ این همه گروه های کمونیستی و تروریستی کنترل شده بودند. ۳۰۰۰ نفر زندانی داشتیم ولی به هرحال در بیرون دیگر چریک های فدایی خلق و مجاهدین خلق سلول های مسلح نداشتند، رهبرانشان هم کشته شده بودند. مسئله بحران رهبری بود. مملکت ما آمادگی انقلاب نداشت بلکه احتیاج به اصلاحات داشت و من هم بارها برای گزارش هایی که درباره اصلاحات می دادم بارها سرزنش شدم. من همیشه معتقد به اصلاحات بودم. دعوای من با مسئولین این بود که ما باید اول به طرفداران رژیم آزادی بدهیم که این ها بتوانند حرفشان را بزنند و مخالفان خلع سلاح بشوند بعد هم به مخالفین آزادی بدهیم. من معتقد نیستم که اگر همان وضع را ادامه می دادیم بحران ها حل می شد. تنش بود ولی به این سرعت همه چیز از هم پاشیده نمی شد. در یک موقعیت طوری همه چیز از هم پاشید که ایشان(شاه) هم نمی توانست تصمیم بگیرد. مامورین مسلح را آوردند در خیابان بعد گفتند تیراندازی نکنید. منظور من این بود که ما باید در موضعی باشیم که تصور نشود ما رفتنی هستیم. از موقعی که مخالفین به این نتیجه رسیدند یعنی شش ماه آخر، همه چیز تشدید شد و به فاجعه منجر شد».
پرویز ثابتی فرزند حسین در سال ۱۳۱۵ در سمنان به دنیا آمد و در سال ۱۳۳۷ از دانشکده حقوق دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد. او بلافاصله با معرفی ضرابی همکاری با ساواک، سازمان امنیت و اطلاعات کشور را آغاز کرد. وی در بدو ورود استخدام بیوگرافی خود را چنین نوشت« از بدو تولد تا تاریخ مهر ماه 1328 در سنگسر از بخش های سمنان در محله ای به نام تپه سر سکونت داشته ام و از تاریخ مهر 1328 برای گذراندن تحصیلات متوسطه به تهران آمدم و مدت سه سال در منزل شوهر خواهرم آقای محمد حسین رحمانیان سکونت داشته ام و از مهر 1331 خانواده ام نیز به تهران آمدند و در همان منزل آقای رحمانیان سکونت گزیدند. از سال 1336 به آموزگاری مشغول شدم. دوران ابتدایی را در دبیرستان حسینیه شاه پسند سنگسر از سال 1322 الی 1328 و دوران دبیرستان در فیروز بهرام تهران از 1328 الی 1334 و در دانشکده حقوق دانشگاه تهران از 1334 الی 1337 مشغول به تحصیل بوده ام. بنده از بدو تولد در یک خانواده بهایی زیسته ام و پدر و مادرم بهایی بوده اند. سنگسر یک منطقه عشایری و دارای مردمی شاهدوست وطن پرست است. رستاخیر اهالی سنگسر در قیام ملی 28 مرداد دلیل بر این مدعاست. اینجانب نیز فردی شاهدوست و وطن پرست می باشم».(1)
ثابتی در سال 1345 رئیس اداره یک اداره کل سوم، در سال 1349 معاون دوم اداره کل سوم و در سال 1352 مدیر کل سوم ساواک شد. وی در چهار دوره ساواک تحت ریاست تیمور بختیار، حسن پاکروان، نعمت الله نصیری و ناصر مقدم در این سازمان حضور داشت و فرد دوم بود. ثابتي از زمره دوستان نزديک هويدا بود و در ملاقات‌هايي که هر چهارشنبه شب با وي داشت اطلاعاتي را در اختيار وي قرار مي داد. در هر ارزيابي از موقعيت هويدا نام وي به ميان مي آيد زيرا در تمام دوران زندگي روابط نزديک با همکيش خود داشته است. یکی از گفته های بسیار شایع در مورد ثابتی این است که راننده پرویز ثابتی، در برابر چشمان مردم، مردی را که به همسر ثابتی نگاه کرده بود با شلیک گلوله کشت، این قتل در زمان قدرت ثابتی و سال های پایانی حکومت شاه، در كفاشی «شارل ژوردن» در خيابان وزرای تهران اتفاق افتاد.(2) در سال 1352 توسط ارتشبد نصيري، رئيس ساواک، به سمت مديرکل اداره سوم تعيين و عملاً همه کاره ساواک شد. در همين سال ناگهان به اعتبار يک برنامه تلويزيوني به شخصيتي سرشناس بدل شد و به تدريج ابعاد قدرتش فزوني گرفت. در دوم دی ماه 1349 وقتی عباس شهریاری با نیمرخ در تلویزیون ظاهر شد ثابتی هم وارد گود شد و ابهت ساواک را به رخ کشید.(3) در مصاحبه با ناصر سماواتی (دی 1350) هم ثابتی حضور داشت.(4) منظم و پرکار بود. بدون یادداشت سخنرانی های چند ساعته می کرد. مخالفان رژيم او را خصم اصلي خود مي دانستند. در عين حال، احراز همه مشاغل مهم از پست وزارت گرفته تا استادي دانشگاه و معلمي و حتي کارمندي دولت، در گرو دريافت اجازه اداره اي بود که رياستش را او برعهده داشت. (5) وي که دوره جنگها و عمليات ضد پارتيزاني و ضد چريکي ديده بود، با تجهيزات و امکانات گسترده، گروهي را که در اسرائيل و ديکتاتوريهاي نظامي آمريکاي لاتين دوره ديده بودند براي مبارزه با سياهکل به محاصره جنگل فرستاد.(6)
گزارشهايي که از طريق نصيري به شاه داده مي شد، عمدتاً از طرف ثابتي و دارودسته او تنظيم مي گرديد. ثابتي در انتصاب مقامات دولتي و انتخاب نمايندگان مجلس نقش اساسي داشت و گزارش منفي ساواک درباره هر کس که نامزد احراز يک مقام دولتي يا نمايندگي مجلس مي شد براي جلوگيري از انتصاب يا انتخاب وي کافي بود. حتي فعاليتهاي اعضاي خاندان سلطنت هم از اين گونه نظارت و گزارشها مصون نبودند، گاه حتي گزارش هاي ثابتي در مورد فعاليت هاي غيرقاوني اعضاي خاندان سلطنت خشم شاه را برمي انگيخت. منابع اطلاعاتي او علاوه بر مأمورين ساواک و هزاران «منبع خبري» که در تمام سازمانهاي دولتي و بخش خصوص داشت، عوامل جاسوسي اسرائيل (موساد) در ايران و افرادي از قبيل منوچهر آزمون، داريوش و هدايت الله اسلامي نيا بودند که مستقيماً با او تماس داشتند و اخبار و اطلاعات دست اولي را از دستگاههاي دولتي و بخش خصوصي و بازار و محافل روحاني در اختيار او مي گذاشتند.(7)
پرویز ثابتی که بنا به خصوصیات شغلی اش صاحب چندین پاسپورت به اسامی مختلف بود در اواخر حکومت بختیار به ژنو گریخت و از آنجا به اتفاق همسرش به اسرائیل رفت. وی سپس در شهر سانفرانسیسکو در خانه ای مجلل مسکن گزید و تنها وابسته رژیم اسبق بود که یک ماه پیش از فرار خود خانه تازه ساخته اش را واقع در شهرک غرب به سفیر یکی از کشورهای عربی فروخت.(8) در آمریکا، پرویز ثابتی، نام کوچک خود را به «پیتر» تغییر داد و همچنان به شرکت خود با عباس در زمینه خرید و فروش زمین و ساختمان سازی در آمریکا و فرانسه ادامه داد. اغلب معاملاتی که ثابتی انجام می دهد به نام همسر و دو دخترش می باشد و در محضر یکی از بستگانش در آمریکا، به نام هوشنگ ثابتی، به ثبت می رسد. ثابتی، مالک چند شرکت ساختمانی در آمریکا و اروپا است.
وی از اتهامات فسادی که به خاندان سلطنت نسبت داده می‌شد یک مورد آن را بر می‌گزیند و آن را به عنوان نمونه‌ای از اتهامات بی اساس به خاندان سلطنت معرفی کرد. وی البته هیچ اشاره ای به حلبی‌آبادها، زاغه‌های در اطراف شهرها و زندگی رقت‌بار مردم فقیر بلوچستان، بشاگرد و دیگر نقاط محروم، سانسور کتاب، مطبوعات و خاموش کردن صدای مبازارت مردم ایران، روشنفکران و دخالت ندادن مردم در اداره امور کشور و اجبار به عضویت در حزب رستاخیز و رفتار شکنجه‌گران زیر دست ایشان نمی کند. پرویز ثابتی که از وی بعنوان نمونه کامل یک پلیس سیاسی نیز نام می برند، در این مصاحبه به انکار و تحریف واقعیات پرداخت و ساواک را از اتهامات وارده تبرئه کرد! و مخالفین را تروریست و خرابکار نامید. گویا ثابتی اعترافات شکنجه‌گرانی مانند تهرانی، آرش کمالی و شاهین را فراموش کرده بود!

محمود فاضلی

بخشی از کتاب‌های دفاع مقدس به مناسبت چهره و شخصیت‌های مورد نظر آنها به عملیات بدر مربوط می شوند.مثل کتاب «برونسی به روایت همسر شهید» که انتشارات روایت فتح آن را منتشر می کند.

این کتاب از مجموعه «نیمه پنهان» و نوشته مهدیه داوودی است و روایتی از زبان «معصومه سبك‌خیز» همسر شهید را دربردارد.به گفته این نویسنده «برونسی به روایت همسر شهید» پس از كتاب «خاك‌های نرم كوشك» نگاهی متفاوت به زندگی این شهید دارد.

عبدالحسین برونسی سال ۱۳۲۱ در روستای «گلبوی کدکن» از توابع تربت حیدریه به دنیا آمد.وی فرمانده تیپ جوادالائمه(ع) از استان‌های خراسان بود كه 23 اسفندماه سال 1363 در شرق دجله، در عملیات بدر به شهادت رسید.پیكر سردار شهید برونسی بعد از 27 سال پیدا و در مشهد به خاك سپرده شد.

كتاب «علمدار بدر» به قلم مراد كاكاوند که به زندگی و خاطراتی از سردار شهید عباس كریمی پرداخته، در گروه همین کتابهاست.این اثر به همت معاونت آموزشی و پژوهشی سپاه (لشكر 27) محمد رسول‌الله (ص) چاپ و روانه بازار كتاب می‌شود.

این کتاب در 11 فصل بیش از 400 خاطره درباره سردار شهید عباس كریمی دارد.او بعد از شهادت سردار ابراهیم همت، فرماندهی لشكر 27 محمد رسول‌الله (ص) را بر عهده گرفت و خود در عملیات بدر و در 24 اسفند ماه سال 1363 بر اثر اصابت تركش خمپاره به شهادت رسید.

كتاب «مردی كه می‌خواست سبلان باشد» براساس زندگی شهید «یعقوب شكاری» و نوشته امید سلیمی نیز از سوی انتشارات فاتحان عرضه می شود.

یعقوب شكاری از شهدای اطلاعات و عملیات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.در سن 18 سالگی به جبهه‌های دفاع مقدس اعزام و در مدت 3 سال حضور در جبهه‌ها به یكی از نیرو‌های زبده اطلاعات و عملیات سپاه در جنوب غرب كشور تبدیل شد. وی در بیست‌وپنجم اسفند ماه سال 1363 و پایان عملیات بدر به شهادت رسید.

«مسعود شعربافچی» یکی دیگر از شهیدان عملیات بدر است. زندگینامه و خاطراتی از او در كتابی با عنوان «مربی» به قلم‌هاجر كرمانی و فاطمه اسدی، در قالب هفتمین كتاب از مجموعه «سرداران» از سوی نشر ستارگان درخشان به چاپ رسیده است.

مسعود شعربافچی سال 1341 در اصفهان به دنیا آمد.در سال 1362 عضو سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شد.در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران فرماندهی گردان ابوالفضل (ع) لشكر 14 امام حسین (ع) را بر عهده داشت و سرانجام در سال 1365 در منطقه هورالعظیم و عملیات بدر به شهادت رسید.

«مثل یك خواب» نیز دهمین اثر از مجموعه كتاب‌های «از عشق باید گفت» است كه زندگی شهید ابراهیم جعفرزاده را به روایت همسرش، دربر دارد و از سوی نشر ستارگان درخشان منتشر شده است.

ابراهیم جعفرزاده متولد اصفهان بود. اما مردم شهر یزد او را بهتر می‌شناختند. تا آنجا كه مولف کتاب «مثل یك خواب» آورده است: «پیرمرد‌ها و پیرزن‌های یزد، ‌هنوز هم سخنران قبل از خطبه‌های نماز جمعه را از یاد نبرده‌اند.حرف‌های همین سخنران بود كه دل‌هایشان را زیر و رو می‌كرد و جوان‌هایشان را راهی جبهه.ابراهیم، فرمانده‌ تیپ الغدیر یزد بود.سال 1363 در عملیات بدر شهید شد. موقع تشییع ‌اش توی اصفهان، یك تابوت خالی‌ هم در یزد تشییع كرده بودند.آخر به مردمی كه آنقدر دلبسته‌اش بودند، نمی‌توانستند بگویند منتقلش كرده‌ایم اصفهان.»

ناشر «مثل یك خواب» درباره این شهید كتاب «سه برادر» به قلم الهه حاجی حسینی و‌هاجر كرمانی را هم منتشر کرده است.

امسال کتاب آثار برگزیده جشنواره ادبی «از جنون تا مجنون» با محوریت خاطرات فرماندهان عملیات بدر و نقش لشكر 27 محمد رسول الله(ص) در این عملیات هم تدوین شد.

فصل نخست كتاب، خاطرات مستند رضا نامی، رضا فرزانه، رضا غزلی، سیدمحسن خوشدل و علی‌اكبر مصداقی، از فرماندهان لشکر 27 محمد رسول الله(ص) كه خاطراتشان از عملیات بدر را برای این جشنواره بازگو كرده‌اند، تشكیل می‌دهد و داستان‌های برگزیده در فصل دوم جای گرفته‌اند.

درباره حاشیه‌هایی كه گاهی زیباتر از متن‌اند

در میان كتاب‌هایی كه درباره عملیات بدر منتشر شده، «اسارت در هور: روایت دو خلبان از عملیات بدر» از جمله تازه‌ترین‌ها است که بر اساس تحقیقات موسسه روایت فتح نوشته شده و چاپ دوم آن به بیست‌وپنجمین نمایشگاه بین‌المللی كتاب تهران می‌رسد.

این كتاب در خلال ماجراهای نقل شده از دو خلبان، نگاهی به عملیات بدر دارد و ظرفیت‌های نگارشی این اثر، موضوع گفت‌وگوی «كتاب هفته» با مرتضی قاضی، مولف كتاب است.

مرتضی قاضی متولد سال 1359 است.وی كار خود را از 10 سال گذشته در حوزه تحقیق و پژوهش دفاع‌مقدس آغاز كرد و «اسارت در هور» نخستین كتاب تالیفی اوست.

قاضی، پژوهش برخی از‌ آثار منتشر شده موسسه انتشاراتی روایت فتح را برعهده داشته است و از مجموعه «دوره درهای بسته»، خاطرات علی‌محمد احدطجری و از مجموعه «مادران»، خاطرات مادر شهیدان قاضی نمونه‌های این كار هستند.

«اسارت در هور» یكی از كتاب‌های مجموعه «روایت نزدیك» است و ماجراهای دو خلبان را روایت می‌كند كه در عملیات بدر پس از سقوط هلی‌كوپترشان در هور به اسارت نیرو‌های عراق در می‌آیند و پس از سه روز با تلاش نیرو‌های زمینی كه مامور پیدا كردن آن‌ها شده‌اند، آزاد می‌شوند.

مرتضی قاضی، نوشتن این كتاب را دغدغه دیرینه خود برای بازگویی خاطرات این دو خلبان كه سال‌ها پیش كار تحقیق‌ در خاطرات آنها را انجام داده، عنوان می‌كند و می‌گوید: «اواسط دهه 1370 روایت فتح كه در بخش تولید و فیلم مستند آثار مفصلی از خاطرات رزمندگان هوانیروز را جمع‌آوری كرده بود، جزواتی را در اختیار نویسندگان قرار داد.»

وی كه در آن دوران به عنوان عضو گروه تحقیق روایت فتح، با خواندن تحقیقات، موضوعات مناسب برای نگارش كتاب را استخراج می‌كرده، اضافه می‌كند: «در سال 1384 ماجرای این دو خلبان توجه مرا به خود جلب كرد و باعث شد به فكر نوشتن روایتی از خاطرات آنها بیفتم.»

این نویسنده در ابتدا تصمیم می‌گیرد ماجرای دو خلبان را در قالب داستان كوتاه بیاورد.اما بعد از تحقیق نظرش تغییر می‌كند.وی در این باره می‌گوید: «سال 1387 بود كه انتشارات روایت فتح بحث جدیدی را درباره نوشتن روایت‌های كوتاه جنگ مطرح كرد.من كه دغدغه نوشتن كتاب از زندگی دو خلبان را داشتم تصمیم گرفتم ماجراهای آنان را در قالب داستان كوتاه بیاورم. اما وقتی وارد شدم دیدم حاصل تحقیق آنقدر مفصل است كه می‌توان آن را در قالب روایت نزدیك نوشت و وقایع دوران جنگ را در عین سادگی و بدون كاربرد كلمه‌ها و عبارت‌های پیچیده به گونه‌ای مطرح كرد كه مخاطب خود را درگیر ماجرا احساس كند و با آن همزاد پنداری داشته باشد.»

عملیات بدر در ساعت 23 روز نوزدهم اسفند سال 1363 در منطقه هور و شرق رودخانه دجله با رمز یا فاطمه الزهرا (س) آغاز می‌شود و پس از هشت روز نبرد و مقاومت، با تثبیت موضع رزمندگان ایرانی در شرق رودخانه دجله به پایان می‌رسد.

قاضی با تاكید بر این موضوع كه ماجراهای دو خلبان هوانیروز او را به علمیات بدر پیوند داد، می‌گوید: «نوشتن «اسارت در هور» را به دلیل داشتن اطلاعات از عملیات بدر آغاز نكردم.مواجه شدنم با این قصه كه دو خلبان در یك اتفاق كم‌نظیر اسیر، اما پس از سه روز آزاد می‌شوند مرا به عملیات بدر گره زد و پس از آن در جریان این عملیات قرار گرفتم.»

وی درباره این مطلب كه چرا در كتاب فقط به شرح ماجراهای خلبانان، فارغ از نیرو‌های زمینی عملیات بدر می‌پردازد، توضیح‌ می‌دهد: «این عملیات را در آسمان و میان خلبان‌ها نقل‌می‌كنم و نگاهی به عملكر‌د نیرو‌های زمینی ندارم.البته گزینه پرداخت به نیرو‌های زمینی هم مطرح بود و یكی از دوستانم خواست كه به این ماجرا از دیدگاه نیر‌وهای زمینی هم بپردازم.مانند فشار زیادی كه برای آزادسازی خلبانان به نیرو‌های عراقی وارد كردند، اما من می‌خواستم كتاب روایتی از دوران اسارت باشد.»

این پژوهشگر دفاع مقدس اضافه می‌كند: «همان طور كه گفتم مواجه شدنم با عملیات بدر بر حسب اتفاق بود.اما این عملیات شاخصه‌هایی دارد كه نویسندگان باید به دنبال آنها بروند.زیرا می‌توان در حوادث عملیات‌ها،‌ وجه انسانی را به تصویر كشید و آن را پردازش كرد.در این حوادث، خاطرات قشنگی از سختی‌ها، توسل‌ها و ایمان رزمندگان وجود دارد كه با هنر یك نویسنده ماندگار می‌شوند.»

قاضی كه درباره عملیات والفجر مقدماتی نیز كار تحقیقی انجام داده است، از دغدغه همیشگی‌ سردار شهید حسن باقری در شناسایی منطقه و یافتن راه‌كار، یاد می‌كند و می‌گوید: «به جای بیان محور و منطقه و چگونگی یك عملیات می‌توان به حاشیه‌ها مانند تداركات و دیگر نیرو‌ها رفت و یك حادثه را از تمام زوایا بررسی كرد.زیرا در این حاشیه‌ها جذابیت‌ها و قابلیت‌هایی وجود دارند كه با بیان آنها می‌توان بسیاری از مصائب جنگ را به گونه‌ای متفاوت به تصویر كشید.»

وی درباره توجه به وضعیت آبی ـ خاكی عملیات بدر در كتابش توضیح می‌دهد: «اگر خودم كار تحقیق كتاب را انجام می‌دادم به طور یقین تصویر بهتری از ماجراها خلق می‌شد.اگر به ناكافی بودن تحقیق اشاره می‌كنم به دلیل محقق بودنم است.در پرداخت به موضوع حتما سوال‌هایی را مطرح می‌كردم كه فضاسازی بهتری به من ارایه دهند.با این حال به جنبه آبی ـ خاكی بودن این عملیات از نگاه هوانیروز پرداخته‌ام و شاید توجه به جنبه زمینی آن زاویه جدیدی در نگارش دوباره كتاب فراهم آورد.»

اكرم دشتبان

در حاشیۀ هفتمین نشست تاریخ شفاهی که 11 بهمن 1390 در ساختمان مشروطه کتابخانه مجلس برگزار شد، خبرنگار سایت تاریخ شفاهی با سیده میترا‌هاشمی یکی از سخنران‌ها گفت‌وگویی کوتاه داشت که در ادامه می‌آید:

به گزارش سایت تاریخ شفاهی ایران؛ یکی از مهم ترین مراحل در کار تاریخ شفاهی، پردازش شواهدی است که در مصاحبه گردآوری می‌شود. سیده میترا‌هاشمی، کارشناس ارشد مطالعات معماری ایران، اظهار داشت: «تاکنون، معمول ترین روش برای پردازش در تاریخ شفاهی تحریر بوده است. در تحریر تاریخ شفاهی، قول شفاهی را مکتوب می‌کنند. این شیوه که تا چندی پیش در میان نهاد‌های تاریخ شفاهی مقبول بوده چند سالی است که با چالش‌های جدی مواجه شده است.»
وی ادامه داد: «امروزه برخی از دانشوران تاریخ شفاهی، با تحریر در تاریخ شفاهی مخالف‌اند و برآن‌اند که تحریر سبب تحریف در تاریخ شفاهی می‌شود و در مقابل، بر شفاهیت تاریخ شفاهی، به منزله یکی از عناصر بنیادین آن تاکید می‌کنند. اما از سوی دیگر، بسیاری از فعالان حوزۀ تاریخ شفاهی همچنان بر ضرورت تحریر اصرار دارند و از آن دفاع می کنند. آنها که تاریخ شفاهی را تحریر می‌کنند هم خود به دو شیوه عمل می‌کنند؛ برخی در تحریر در پی نزدیک کردن گفتار به زبان معیار نوشتاری‌اند، و برخی دیگر می‌کوشند که متن تحریری تا آنجا که ممکن است به زبان گفتاری وفادار باشد.»
وی به همین منظور مقاله‌ای با عنوان «گفتار و نوشتار در تاریخ شفاهی» در بخش الگو‌ها و مدل‌های عملیاتی در هفتمین همایش تخصصی تاریخ شفاهی ارایه کرد و دربارۀ نحوه جمع آوری مباحث موجود در این مقاله که به شیوه تحریر در تاریخ شفاهی پرداخته، گفت: «انگیزۀ اصلی در نگارش این مقاله، انتقادات و مشکلاتی بود که در شیوۀ تحریر تاریخ شفاهی در آثار داخلی دیده بودم و توجه‌ام را جلب کرد، به ویژه در حوزه تاریخ معماری ایران، که در پایان نامه دوره کارشناسی ارشدم که دربارۀ تاریخ شفاهی معماری ایران است با آن مواجه شدم. بسیاری از اشتباهات رایج که صرفاً مربوط به زبان‌ نوشتاری امروز ما است، در متن‌های تحریری هم دیده می‌شد. همچنین بسیاری از معانی تغییر پیدا می کرد و به همین سبب، متن‌های تحریری تاریخ شفاهی قابل استناد و معتبر نبود. این مسئله باعث شد به بررسی مقوله تحریر در تاریخ شفاهی بپردازم و اینکه کتبی کردن نقل قول‌های شفاهی چقدر درست و در واقع در دنیا چقدر مقبول است. به همین خاطر، این مسئله را پی گرفتم و بسیاری از منابع اصلی این حوزه را دیدم. در این باره دو رویکرد اصلی وجود داشت که آنها را بررسی کردم و تلاش کردم بشناسم. علی‌رغم همۀ مخالفت‌هایی که با تحریر تاریخ شفاهی بود، بازهم گزیری از آن نیست؛ به‌ویژه در ایران. به همین سبب، تلاش کردم تا راه‌حل میانه‌ای بیابم که هم بتوان از مزایای تحریر در تاریخ شفاهی ایران بهره برد و هم معایب آن را تا آنجا که ممکن است، مرتفع کرد. البته این راه حل هم مبتنی بر تجربه صاحب نظران این عرصه بود».
وی در ادامه درباره این راه حل‌ و شیوۀ درست در تحریر تاریخ شفاهی اظهار داشت: «برای رسیدن به یک مهارت نوشتاری جدید ، باید بدانیم کاستی‌های متن‌های تحریری چیست و چه چیز‌هایی در کار تحریر مسئله ساز است تا آنها را رفع و حل کنیم در این مقاله سعی کردم، حتی به جزیی ترین مسائل مانند رسم الخط نیز توجه داشته باشم، تا راه‌حلی عملی و قابل استفاده ارایه دهم».
‌هاشمی درباره موضوع پایان‌نامۀ مقطع کارشناسی ارشد خود تصریح کرد: «پرسش اولیه این رساله از آنجا شروع شد که بخش مهمی از منابع حوزه تاریخ معماری، منابع شفاهی است؛ زمانی که به سراغ این منابع رفتم، متوجه شدم راه استفاده از این منابع را نمی دانم، اینکه چطور می توانم از آنها اطلاعات کسب کنم، و اینکه با آنچه از این منابع به دست آورده‌ام چه باید بکنم. در واقع از حیث نظری و علمی آن طور که باید و شاید چیزی نمی دانستم. همین کاستی‌ها و مشکلات منجر به این شد که کار عملی را رها کنم و به دنبال بحث نظری و روش تاریخ شفاهی بروم، تا این رساله مبنا و پایه ای شود برای کسانی که بعد‌ها بخواهند در حوزه تاریخ شفاهی معماری کار کنند».
وی یادآور شد: «بنابراین برای گام اول به سراغ شناخت چیستی تاریخ شفاهی رفتم، با اینکه تعاریف گسترده و متنوعی در این باره وجود داشت، صاحب نظران این عرصه هنوز به تعریفی اجماعی برای تاریخ شفاهی نرسیده‌اند. تعاریف متنوع و آراء متفاوت بود، به‌همین سبب، به دنبال شناخت این آراء و نظرات متفاوت رفتم و از آنجا با دو نحله اصلی در حوزۀ تاریخ شفاهی آشنا شدم؛ که یکی قدیمی‌تر و دیگری بسیار جدید بود. سعی کردم در این رساله، اشتراکات و افتراقات این دو نحله را تبیین کنم و نیز بررسی کنم که هرکدام از آنها چه دستاورد‌هایی در حوزه تاریخ شفاهی معماری، به ویژه در ایران خواهد داشت».
هاشمی در ادامه افزود: «در رساله همچنین، پیشینه تاریخ شفاهی معماری را نیز جستجو کردم. بر این مبنا که چه کسانی قبلا در این حوزه کار کرده‌اند و چه پیشینه‌ای در دنیا و کشورمان وجود دارد. در مجموع، تمام پژوهش‌ها و برنامه‌های پیشین را نقد و بررسی کردیم و همه اینها درس‌هایی بود که کمک می‌کرد قوت‌ها و کاستی‌های این عرصه را بشناسیم تا بهتر بدانیم که در عمل در حوزه تاریخ شفاهی معماری ایران چکار باید بکنیم».
وی در پایان درباره منابع مورد استفاده در این رساله اظهار داشت: «تکیه بر منابع درجه یک صاحب نظران خارج از ایران بود به ویژه کسانی که در اروپا و امریکا مشغول کار تاریخ شفاهی‌اند. براساس این نظرات، سعی کردم شیوه‌های عملی تاریخ شفاهی را بشناسم که مبتنی بر رویکرد‌های نظری بود تا بدانیم که کدام یک از این شیوه‌ها شایسته و پاسخگوی تاریخ شفاهی معماری ایران است. در مباحث عملی تاریخ شفاهی نیز توجه ویژه ای به شیوه‌های گردآوری داده‌ها و آداب و نحوه مصاحبه داشتم. همچنین به بحث پردازش داده‌ها در تاریخ شفاهی و تحریر، که موضوع بحث در مقاله ام در هفتمین همایش تخصصی تاریخ شفاهی بود، پرداختم و ضعف‌ها و قوت‌های هرکدام از شیوه‌های پردازش تاریخ شفاهی را بررسی کردم و به اهمیت امر بایگانی و انواع آن پرداختم. و در نهایت، اینکه روایت پایانی تاریخ شفاهی چیست و چگونه تدوین می‌شود. این رساله چندان با تجربۀ کار عملی همراه نبود و بیشتر بحث‌ها از جنس نظری است و البته مبتنی بر تجربه‌های کسانی که در این عرصه کار کرده‌اند و مشغول به کارند.»